Janina Gardzielewska – kolekcjonerka kopernikanów

Muzeum Okręgowe w Toruniu zaprasza na wystawę poświęconą Janinie Gardzielewskiej (1926–2012) – wybitnej toruńskiej fotografce, której pasja kolekcjonerska dała początek dzisiejszej Kolekcji Kopernikanów w Domu Mikołaja Kopernika. W stulecie urodzin artystki po raz pierwszy prezentujemy wybór ponad stu najcenniejszych obiektów z jej prywatnych zbiorów, w tym unikatowe starodruki, XVII-wieczne grafiki oraz pamiątki historyczne. Ekspozycja stanowi hołd dla niezwykłej kobiety, której dalekowzroczność ukształtowała jeden z najważniejszych zbiorów kopernikańskich w Polsce. Wernisaż wystawy odbędzie się 10 lipca br. o godz. 14.00 w Domu Mikołaja Kopernika.

 

Początki Kolekcji Kopernikanów w Domu Mikołaja Kopernika nierozerwalnie związane są z Janiną Gardzielewską (1926–2012) – wybitną fotografką, kolekcjonerką oraz jedną z ważniejszych postaci toruńskiego środowiska artystycznego. W stulecie jej urodzin Muzeum Okręgowe w Toruniu przypomina nie tylko jej dorobek fotograficzny, ale także mniej znaną działalność kolekcjonerską, która odegrała kluczową rolę w powstaniu jednej z najważniejszych kolekcji kopernikańskich w Polsce.

Janina Gardzielewska urodziła się w Więcborku, jednak od 1936 roku była związana z Toruniem. Dorastała w rodzinie fotografa Alojzego Czarneckiego, a pierwsze doświadczenia zawodowe zdobywała podczas II wojny światowej, pomagając ojcu w prowadzeniu zakładu fotograficznego. Po wojnie rozpoczęła własną drogę artystyczną, już w 1947 roku uczestnicząc w I Ogólnopolskiej Wystawie Fotografiki. W 1949 roku uzyskała dyplom mistrzowski w zawodzie fotografa, a cztery lata później została członkinią Związku Polskich Artystów Fotografików.

Jej twórczość szybko zyskała uznanie w kraju i za granicą. Uczestniczyła w wystawach fotografii artystycznej w Europie, Azji i obu Amerykach, zdobywając prestiżowe tytuły AFIAP i EFIAP Międzynarodowej Federacji Sztuki Fotograficznej. Była współtwórczynią toruńskiego środowiska fotograficznego, współzakładała Galerię Fotografiki „Prezentacje”, organizowała wystawy i popularyzowała fotografię jako dziedzinę sztuki. Jak pisała Natalia Cieślak, Gardzielewska „wprowadzała do polskiej fotografii żeńską perspektywę, psychologiczną wrażliwość oraz bardziej podmiotowe spojrzenie na temat kobiecego ciała”. Szczególne miejsce w jej twórczości zajmowała tematyka kopernikańska – w okresie obchodów 500. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika przygotowała wystawę Śladami Kopernika w Polsce. W 2007 roku została uhonorowana Medalem „Thorunium” – najwyższym wyróżnieniem przyznawanym przez Prezydenta Miasta Torunia.

 

Równolegle z działalnością artystyczną rozwijała pasję kolekcjonerską, skupioną wokół postaci Mikołaja Kopernika. Już pod koniec lat sześćdziesiątych, w okresie tworzenia zbiorów Domu Mikołaja Kopernika, przekazała muzeum pierwszy znaczący dar, obejmujący książki, grafiki i materiały ikonograficzne. Jednocześnie przez kolejne dziesięciolecia konsekwentnie rozbudowywała własną kolekcję, która stała się jednym z najcenniejszych prywatnych zbiorów kopernikanów w Polsce.

 

Łącznie Janina Gardzielewska przekazała muzeum ponad sto obiektów. Wśród nich znajdują się grafiki, barytonotypy, klocki drzeworytnicze, medale, walory filatelistyczne oraz historyczne pocztówki. Na szczególną uwagę zasługują XVII- i XIX-wieczne przedstawienia Mikołaja Kopernika, grafika Theodora de Bry z 1597 roku, klocki drzeworytnicze związane z toruńskim wydaniem De revolutionibus orbium coelestium z 1873 roku oraz unikatowe materiały filatelistyczne, w tym znaczki przygotowane przez polskich oficerów więzionych w Oflagu II C Woldenberg z okazji 400. rocznicy śmierci astronoma.

Równie cenny był przekazany przez nią księgozbiór obejmujący starodruki oraz XIX- i XX-wieczną literaturę kopernikańską. Wśród najważniejszych dzieł znalazły się: pierwsze polskie wydanie De revolutionibus orbium coelestium z 1854 roku, toruńska edycja jubileuszowa z 1873 roku, pierwsza monografia Kopernika autorstwa Jana Śniadeckiego z 1802 roku oraz prace najwybitniejszych badaczy życia i dzieła astronoma, m.in. Ignacego Polkowskiego, Franza Hiplera, Leopolda Prowego, Antoniego Wołyńskiego i Ludwika Antoniego Birkenmajera.

 

Dar Janiny Gardzielewskiej do dziś pozostaje jednym z fundamentów Kolekcji Kopernikanów Muzeum Okręgowego w Toruniu. Na bazie stworzonego przez nią zespołu rozwinął się zbiór obejmujący obecnie obiekty pochodzące z ponad 90 państw świata i niemal wszystkich kontynentów. Wystawa prezentuje po raz pierwszy wybór najcenniejszych obiektów z tego daru, ukazując zarówno ich wartość artystyczną i historyczną, jak i rolę, jaką odegrały w kształtowaniu pamięci o Mikołaju Koperniku. Jest jednocześnie hołdem złożonym kobiecie, której pasja i dalekowzroczność na trwałe wpisały się w historię toruńskiego muzealnictwa i badań nad dziedzictwem kopernikańskim.

Wstęp na wernisaż jest bezpłatny.

Zapraszamy.

__

Wystawa tytuł: „Janina Gardzielewska – kolekcjonerka kopernikanów”

Czas trwania wystawy: 10.07 – 30.08.2026

Miejsce: Dom Mikołaja Kopernika

Wernisaż: 10 lipca 2026 (piątek), godz. 14:00

__