Dział Archeologii Muzeum Okręgowego w Toruniu przygotowuje wyjątkową wystawę pt. „Skarby pradziejowych elit w Europie Środkowo-Wschodniej”, która od 13 czerwca br. będzie prezentowana w Ratuszu Staromiejskim. Ekspozycja przeniesie zwiedzających w fascynujący świat dawnych społeczności, ukazując bogactwo, prestiż i niezwykłe rzemiosło elit sprzed tysięcy lat. Kuratorem wystawy jest dr Ewa Bokiniec, dyplomowana kustosz w Dziale Archeologii MOT.
Skarbem określa się zbiór przedmiotów drogocennych dla właściciela, zazwyczaj w jakiś sposób ukryty. Jako skarb traktuje się także jakąkolwiek rzecz, która ma dla posiadającego ogromną wartość.
Fotografia: wg Jacek Górski, Maria Gawrońska, Paweł Iwaszko, Agnieszka Susuł, 175 zabytków na 175 lat Muzeum Archeologicznego w Krakowie, ryc. 43, s. 58. Złote zausznice scytyjskiej „księżniczki” z Ryżanówki, obwód czerkaski, Ukraina, III wiek p.n.e. Oprócz nich na wystawie będzie można zobaczyć cały strój „księżniczki” i jej biżuterię, w skład których wchodzą: 440 złotych aplikacji naszytych na strój, złoty naszyjnik, dwie złote bransolety oraz 9 złotych pierścieni. Zbiory Muzeum Archeologicznego w Krakowie
Na wystawie w Ratuszu Staromiejskim zgromadzone zostaną setki przedmiotów drogocennych dla ich ówczesnych właścicieli. Pochodzą one z czasów od połowy IV tysiąclecia p.n.e. do V wieku n.e. Są wśród nich srebrne i złocone pucharki oraz srebrna i złota biżuteria, z którymi władcy i ich otoczenie nie mogli się rozstać nawet po śmierci. Jedna z „księżniczek” z III wieku p.n.e. była dumną właścicielką szaty skrzącej się od 440 aplikacji ze złota. W czasach przedchrześcijańskich wartościowe przedmioty gromadzono nie tylko po to, aby wykorzystać je jako źródło bogactwa w życiu doczesnym. Często zabierano je ze sobą w zaświaty, aby również tam cieszyć się dobrami zdobytymi za życia i podkreślić swoją wysoką pozycję społeczną. Na wystawie będzie można obejrzeć też skarby dawnych wytwórców biżuterii i kupców, ukryte przez nich głęboko w ziemi, mające stanowić zabezpieczenie na przyszłość, po które jednak nigdy nie wrócili. Warto będzie zwrócić także uwagę na pewne dary, nie tylko te obiektywnie kosztowne, które składane były w jeziorach i rzekach dla zjednania sobie istot nadprzyrodzonych. Z kolei dla bóstw podziemnych gromadzono oryginalne wota w jaskiniach.
Fot. Robert Korsak; Fibule (rodzaj brosz do spinania szat) rozetowate, srebro i złoto; zbiory Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu
Na przestrzeni tysiącleci postrzeganie tego, co jest skarbem ulegało istotnym zmianom. To, co było drogocenne w jednej epoce czy kulturze, w innej mogło stanowić przedmiot codziennego użytku lub być wręcz bezwartościowe, bo bezużyteczne. Krzemienne siekiery z pięknego krzemienia pasiastego, będące dla ludzi z epoki kamienia obiektem pożądania, dla społeczności z pierwszych wieków naszej ery nie przedstawiały żadnej wartości. Żelazo jest obecnie czymś pospolitym. Zanim jednak w II wieku p.n.e. upowszechniło się na ziemiach obecnie zajmowanych przez Polskę, wykonane z niego przedmioty były na wagę złota. Dlatego członkowie elit z VIII–VII stulecia p.n.e. gustowali w żelaznej biżuterii. Wykonane z żelaza naszyjniki, bransolety i szpile do spinania szat stanowiły wówczas przejaw luksusu. Surowiec ten był tak cenny, że łączono go z innymi materiałami podkreślającymi zamożność właściciela. Ekskluzywność żelaznej szpili, w tamtych czasach w samej w sobie kosztownej, podnosiło jeszcze jej zwieńczenie wykonane z importowanego szkła lub efektownego bursztynu. Jeżeli kogoś nie było stać np. na całą szpilę z żelaza, starano się do szpili z brązu, łatwiej dostępnego w tamtych czasach, dodać chociażby jakiś niewielki element z żelaza.
Fot. Robert Korsak; Fibule (rodzaj brosz do spinania szat) rozetowate, srebro i złoto; zbiory Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu
Wyjątkiem jest złoto, które od epoki kamienia zawsze należało do surowców o znaczeniu prestiżowym i stanowiącym lokatę finansową o nieprzemijającej wartości.
Nie jest dzisiaj możliwe jednoznaczne określenie motywacji osób, które w dawnych, szczególnie przedchrześcijańskich czasach, umieściły bądź ukryły gdzieś swoje drogocenne przedmioty, a nie pozostawiły żadnych bezpośrednich informacji na temat tego, dlaczego tak postąpiły.
Fot. Robert Korsak; Fibule (rodzaj brosz do spinania szat) rozetowate, srebro i złoto; zbiory Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu
Spróbujmy jednak spojrzeć na zgromadzone na wystawie skarby oczami ich ówczesnych właścicieli, posiłkując się interpretacjami i sugestiami badaczy starożytności.
Zapraszamy serdecznie do zwiedzania.
_____
Wystawa została dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
____
Wystawa czasowa: „Skarby pradziejowych elit w Europie środkowo-wschodniej”
Miejsce wystawy: Ratusz Staromiejski
Termin: 13.06 – 27.09.2026 r.
Wernisaż wystawy: 12.06.2026 r. (piątek), godz. 17.00
Kurator wystawy: dr Ewa Bokiniec, kustosz dyplomowana
____
