Historia Muzeum Okręgowego w Toruniu

Muzeum Okręgowe w Toruniu założone zostało w 1861 roku jako Städtisches Museum i należy do najstarszych i największych instytucji muzealnych działających nieprzerwanie do dziś w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej. Jest spadkobiercą dwóch towarzystw naukowych – niemieckiego Coppernicus Verein für Wissenschaft und Kunst oraz polskiego Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Pierwsze powstało na bazie utworzonego w 1839 roku towarzystwa, które zawiązało się w celu zebrania funduszy na rzecz wzniesienia pomnika Mikołaja Kopernika – Coppernicus Denkmal Verein. Główny trzon towarzystwa stanowili profesorowie toruńskiego gimnazjum. W 1855 roku Coppernicus – Verein (…) rozpoczęło starania o utworzenie w Toruniu muzeum. Na jego miejsce wybrano gmach Ratusza Staromiejskiego. W lipcu 1861 roku powstało Städtisches Museum (Muzeum Miejskie)- z połączonych zbiorów Coppernicus-Verein, Gminy Miejskiej oraz darów i depozytów mieszkańców Torunia. Dodatkowo przeprowadzono dość szeroko zakrojoną akcję  wśród mieszkańców miasta w celu pozyskania nowych dzieł sztuki i różnych, jak to nazywano, osobliwości. Chociaż zbiory muzeum można było oglądać dużo wcześniej, to jednak  pierwsza, oficjalna wystawa została przygotowana i udostępniona zwiedzającym pod koniec 1861 roku

Drugą instytucją, której zbiory stały się bazą pod zasób dzisiejszego Muzeum Okręgowego w Toruniu  było Towarzystwo Naukowe w Toruniu. TNT powstało w 1875 roku i było jedyną polską organizacją na Pomorzu, której głównym zadaniem, obok prowadzenia badań historycznych było gromadzenie wszelkich pamiątek i zabytków związanych z przeszłością ziem pruskich. W 1876 roku powstało pierwsze, początkowo niewielkie muzeum towarzystwa. Mieściło się ono w wynajętym mieszkaniu przy ul. Łaziennej 6 (wówczas Białej 70). Po 1920 roku Muzeum Miejskie, już jako polska instytucja, nadal funkcjonowało jednak dopiero pod koniec 1930 roku udało się scalić zbiory Muzeum z kolekcją Towarzystwa Naukowego w Toruniu, poprzez przejęcie zabytków TNT w długoterminowy depozyt. Po połączeniu obu zespołów, zabytki Muzeum Miejskiego podzielono na następujące działy: sztukę (dzieła malarstwa i rzeźby), archeologię, numizmatykę, rzemiosło artystyczne, grafikę i etnografię.

Warto dodać, że w zbiorach Muzeum znalazły się także zabytki pochodzące z najstarszej toruńskiej instytucji, zajmującej się kolekcjonerstwem – biblioteki Gimnazjum Akademickiego (1594), w której gromadzono najróżniejsze „dziwne” i rzadkie przedmioty, eksponaty flory i fauny, ale także dzieła sztuki oraz instrumenty naukowe. W Domu Mikołaja Kopernika znajduje się m.in. XVII – wieczny cyrkiel Heweliusza, a w Dziale Archeologii urny.

W 2. połowie lat 30. XX wieku Muzeum nadal mieściło się na 2 piętrze Ratusza Staromiejskiego. W tym okresie podjęto starania o utworzenie Muzeum Narodowego (Muzeum Ziemi Pomorskiej), którego budowę rozpoczęto w 1935 roku na terenach przy ul. Chopina. Choć budynek był już na ukończeniu, plany przerwał wybuch II wojny światowej. Władze niemieckie skupiły się głównie na organizacji wystaw propagandowych, które prezentowano nie tylko w salach Ratusza, ale także na jego dziedzińcu i przed główną bramą wjazdową. Naziści pragnęli podkreślić niemieckość zagrabionych ziem, dlatego też utworzono Städtisches Gemäldegalerie, na której prezentowano dzieła artystów niemieckich, pochodzących głównie z regionu. U schyłku wojny spora część zbiorów wywieziona została do Niemiec, gdzie niektóre z bezcennych zabytków przepadły bezpowrotnie, m.in. XIV-wieczna gotycka rzeźba Matki Boskiej Brzemiennej.

Po zakończeniu II wojny światowej, jeszcze w 1945 roku reaktywowano Muzeum Miejskie (w kamienicy przy Rynku Staromiejskim 7) i odzyskano część zrabowanych eksponatów. Pod koniec 1946 roku instytucję ponownie ulokowano w Ratuszu Staromiejskim. W latach 40. XX wieku w muzeum istniało pięć działów: sztuki, grafiki, etnografii, archeologii i numizmatyki.

W 1950 roku placówkę przekształcono w Muzeum Pomorskie w Toruniu i zgodnie z przedwojennymi założeniami awansowano do rangi placówki ministerialnej. Pięć lat później, wskutek politycznych perturbacji obniżono jego rangę z rządowej na regionalną, przekazując we władanie Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Bydgoszczy, która osłabiła jego rolę i przemianowała na Muzeum w Toruniu. 10 lat później instytucja zmieniła swoją nazwę na tę, pod którą znana jest obecnie – Muzeum Okręgowe w Toruniu.

Ostatnie dekady to okres dynamicznego rozwoju, modernizacji oraz zwiększania powierzchni wystawienniczych we wszystkich niemal oddziałach, których Muzeum Okręgowe w Toruniu posiada obecnie sześć. Prócz Ratusza Staromiejskiego – siedziby głównej – są to powstałe kolejno: w 1960 roku Dom Mikołaja Kopernika (w latach 2017–2018 poddany gruntownej rewitalizacji), w 1970 roku Muzeum Sztuki Dalekiego Wschodu w Kamienicy pod Gwiazdą, w 1989 roku Muzeum Historii Torunia w Domu Eskenów (zrewitalizowane w 2011 r.), w 2003 roku Muzeum Podróżników im. Tony’ego Halika, w 2015 roku Muzeum Toruńskiego Piernika. W 2020 roku zaplanowano otwarcie kolejnego, siódmego już oddziału – Muzeum Twierdzy Toruń. Wszystkie te budynki, zlokalizowane na zabytkowym Starym Mieście i w jego obrębie są wizytówką Torunia – jednego z najchętniej odwiedzanych przez turystów miast w Polsce, które od 1997 roku znajduje się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Bardzo istotną rolę w funkcjonowaniu instytucji odgrywają także Dział Archeologii oraz Biblioteka Naukowa, od 2010 roku mieszczące się w kompleksowo wyremontowanym budynku przy ul. św. Jakuba 20A.

Muzeum Okręgowe w Toruniu nadal intensywnie gromadzi zabytki, a obecnie ich liczba (stan na 31.12.2018) sięga ponad 300 000 obiektów, co stanowi jedną z najliczniejszych kolekcji w Polsce.