logo_top.png
sklep.png
Streszczenie konferencji "787. rocznica założenia Torunia"
11.12.2018Hubert Smolarek194
grafika

Prezentujemy streszczenie konferencji sprawozdawczej pt. "787. rocznica założenia Torunia. Miejsce pierwszej lokalizacji odnalezione", która odbyła się 18 października 2018 roku w siedzibie Muzeum Okręgowego w Toruniu (Ratusz Staromiejski). Jest ona podsumowaniem realizowanego przez muzeum projektu pn. "Pierwotna lokacja Torunia".

Prawne i przestrzenne aspekty lokacji i translokacji Torunia w I poł. XIII wieku.

Tomasz Jasiński, Krzysztof Mikulski

Najnowsze badania archeologiczne, opierające się przede wszystkim na pomiarach georadaru magnetycznego, a także pomiarach laserowych (LIDAR) i wielu innych nowoczesnych technologiach, pozwoliły zidentyfikować położenie najstarszego osadnictwa z okresu krzyżackiego w Starym Toruniu. Pozostałości tego osadnictwa widoczne są nad Wisłą koło tzw. pola Wendego, w rejonie ujścia Portu Drzewnego w Starym Toruniu. Potwierdzają one dokładnie wcześniejsze ustalenia z 1981 r., opierające się na relacji profesora toruńskiego gimnazjum – Jana Samuela Sammeta (T. Jasiński, Początki Torunia na tle osadnictwa średniowiecznego, Zapiski Historyczne, 46, 1981, z. 4, s. 5‑34.).

Czy w okresie od ukazania się w 1981 r. rozprawy o tej lokalizacji pierwotnego Torunia, możemy odnotować nowe ustalenia oparte na analizie źródeł historycznych i czy rzucają one nowe światło na lokację Torunia w 1233 r. Z całą pewnością tak: po pierwsze, aż dwóch badaczy (Marc Löwener, Maciej Dorna) dowodziło, iż ta lokacja miała miejsce rok wcześniej w 1232 r. Po drugie, znamy o wiele lepiej stosunki własności i ustrojowo-prawne terytoriów, na których lokowano Toruń, zapewne w 1232 r., a następnie później translokowano, prawdopodobnie w 1236 r.

Otóż zakres nadania Konrada mazowieckiego dla zakonu krzyżackiego uległ znacznemu poszerzeniu w latach 1228-1230; wprawdzie przywilej kruszwicki z 1230 r., zapewne autentyk, jak wskazują najnowsze badania, nadawał Krzyżakom ziemie pomiędzy Wisłą, Drwęcą i Ossą, to jednak dopiero w 1235 r. (albo nawet w 1236 r.) ostatecznie uregulowano status posiadłości biskupów kujawskich w pobliżu ujścia Drwęcy. Dobra biskupstwa kujawskiego dochodziły do rejonu dzisiejszego mostu kolejowego w Toruniu. Lokowanie miasta przez Krzyżaków w tym rejonie bez wcześniejszego rozgraniczenia byłoby bardzo ryzykowne. Niewątpliwie ten wzgląd zadecydował, iż początkowo Toruń lokowano naprzeciwko ujścia rzeczki Wierdzelewo (obecnie rzeczka Zielona), gdzie funkcjonował od dawna bród, wykorzystywany wcześniej m. in. do przeprawy wojsk przez Wisłę. Zabezpieczeniem tego brodu były leśna twierdza przed ujściem rzeczki Wierdzelewo do Wisły, po której pozostała nazwa Osiek Wielki oraz przysieka po drugiej stronie, której istnienie potwierdza nazwa wsi – Przysiek.

Zarówno dokument lokacyjny, jak i źródła historiograficzne nie pozostawiają żadnej wątpliwości, że pierwotnie miasto lokowano w Starym Toruniu. Dokument lokacyjny, chociaż zachował się tylko w odpisie, nie budzi najmniejszych wątpliwości. Najważniejsze przekazy historiograficzne dotyczące lokacji Torunia i translokacji opierają się na zaginionej Relacji pruskiej Hartmana von Heldrungen, która powstała w latach 70. XIII w. Przekaz tej Relacji został w wielu miejscach in extenso wykorzystany przez Kronikę pruską Piotra z Duisburga oraz przez Relację Hermana von Salza, a także wiele innych źródeł.Mimo stosunkowo późnego okresu powstania Relacji pruskiej Hartmana von Heldrungen, przekazowi temu można zaufać, gdyż jego autor wstąpił do zakonu krzyżackiego w 1234 r. i dobrze znał wydarzenia z lat 30. XIII w.; miał też okazję poznać i rozmawiać osobiście z Konradem mazowieckim. Zatem relacje o dębie w Starym Toruniu i o translokacji miasta na obecne miejsce należy traktować jako wiarygodne przekazy.

Dzięki ustaleniom Krzysztofa Mikulskiego, dotyczącym tzw. werder w Starym Mieście Toruniu, możemy obecnie określić zasięg i charakter pierwotnego miasta po translokacji w 1236 r.

(plan ze zbiorów Archiwum Państwowego w Toruniu)

 

Pierwszy Toruń – widziany, zaginiony, poszukiwany.

Romualda Uziembło

Etap trzeci w historii początków Torunia to poszukiwania archeologiczne, odwierty i odkrywki geologiczne. Główne poszukiwania koncentrowały się w trzech rejonach.

Górsk, okolice kościoła - w roku 1935 Jacek Delekta przeprowadził tu badania powierzchniowe. W sprawozdaniu pisze o występowaniu w rejonie kościoła licznych fragmentów ceramiki, gwoździ, cegieł wczesnośredniowiecznych, również intensywnie czarny kolor ziemi ma świadczyć o zamieszkaniu tego miejsca. W muzeum brak jakichkolwiek zabytków z badań Delekty (może zaginęły podczas wojny). Bonifacy Zielonka w 1948 r., podsumowując swoje badania powierzchniowe, miejsce określił jako „na grodzisku przy kościele, na terenie plebanii od strony Wisły”.

W roku 1976 Andrzej Kola przeprowadził badania wykopaliskowe. Założono osiem wykopów, z tego trzy przy ścianach kościoła, a pięć poza obrębem cmentarza. Odkryte fundamenty kościoła nie mogą być datowane na średniowiecze (rodzaj użytej cegły, układ warstw). Również w pozostałych wykopach nie stwierdzono średniowiecznej warstwy kulturowej.

Kolejne badania powierzchniowe Ryszarda Mazurowskiego z roku 1980 oraz prowadzone w ramach AZP w 1985 r. z powodu niedostępności terenu przedstawiają stanowisko jako archiwalne ze znaną lokalizacją.

Stary Toruń, tereny na zachód od Portu Drzewnego - w dokumentacji Anny Tomczak z 1980 roku umieszczono przerysy profili czterech otworów wraz z krzywą granulometryczną wykonanych przez Przedsiębiorstwo Hydrogeodezyjne z Gdańska w 1971 roku. Otwory wiertnicze wykonano w rejonie późniejszego słupa wysokiego napięcia, po północnej stronie wału przeciwpowodziowego. Odwierty były do głębokości 10 i 15 m. Brak w nich śladów warstwy kulturowej i ruchomego materiału zabytkowego.

W roku 1975 Andrzej Kola przeprowadził badania wykopaliskowe, a Edward Wiśniewski przeprowadziłanalizę  geologiczną. W rejonie Portu Drzewnego założono 12 wykopów sondażowych: przy ujściu portu między Wisłą a wałem, na Kępie Starotoruńskiej i Kępie Kozieniec. W żadnym z wykopów nie zarejestrowano warstwy kulturowej, jedynie warstwy powodziowe Wisły. W podsumowani  znalazła się sugestia, że ewentualnego osadnictwa należy szukać na północ i zachód  od portu drzewnego na terenach wyżej położonych.

Anna Tomczak w 1980 r. przeprowadziła badania elektrooporowe wraz z odkrywkami. Brak wyraźnych wskazówek zdecydował o objęciu badaniami większego terenu, od koryta rzeki do wału przeciwpowodziowego i na polu ornym po północnej stronie wału. Wszystkie prace prowadzono „w pobliżu linii wysokiego napięcia, która w tym miejscu przekracza Wisłę”. Prace prowadzone były przez Przedsiębiorstwo Geofizyki Morskiej i Lądowej Górnictwa Naftowego w Toruniu. Anomalia odkryte między rzeką a wałem sprawdzono odkrywkami. Wystąpiły w nich warstwy kamieni, nie miały jednak żadnego związku z budynkami. Anomalia odkryte na północ od wału również sprawdzono sondażami. Nie natrafiono na ślady budowli, czy warstwy kulturowej. W wynikach badań zasugerowano aby przyszłe badania prowadzić przy niskim stanie wody, do głęb. 2-3 m.

Kolejne badania powierzchniowe Ryszarda Mazurowskiego z roku 1980 oraz prowadzone w ramach AZP w 1985 r. z powodu niedostępności terenu przedstawiają stanowisko jako archiwalne ze znaną lokalizacją.

Toruń, rejon na północ od Portu Drzewnego - podczas badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1985 wystąpiły fragmenty ceramiki z okresu wczesnego średniowiecza. Następstwem odkrycia były badania wykopaliskowe prowadzone w latach 1986-89 i 1991przez Romualdę Franczuk (3 sezony) i Ewę Bokiniec (2 sezony).Wschodnia i środkowa cześć stanowiska to głównie osada z okresu II wiek p.n.e. do III wieku n.e. O lokalizacji przy szlaku handlowym, atrakcyjność przeprawy przez Wisłę w tym miejscu, świadczą znaleziska. W części zachodniej stanowiska obok ceramiki z wcześniejszych okresów zarejestrowano materiał z okresu wczesnego średniowiecza.

 

Przeszłość lepiej widziana z góry.

Wiesław Stępień

Monitoring z powietrza terenu pierwszej lokacji Torunia podjęty został już w 2013 roku. Występowały tam, w zależności od pory roku i stanu wegetacji zaciemnienia gruntu, mogące wskazywać na intensywniejsze skupisko materiałów organicznych. Widoczne też były ślady orki, nie pasujące do orki współczesnej. Dopiero w roku 2015, w trakcie suszy  cały teren od Górska i nawet dalej na zachód  aż do Portu Drzewnego na wschodzie, ujawnił ogrom stanowisk, które generalnie usytuowane były na piaszczystych łachach rzecznych, po dawnym korycie Wisły. Te wyspy, łachy, przestawiają się w postaci mocno wyróżniających się ciemnych „jęzorów” ziemi. Wiedząc o nich można je zauważyć z góry również nawet w niekorzystnych warunkach wegetacyjnych. W lipcu 2016 roku ujawnił się regularny kształt obwałowań. Dalsze loty w następnych sezonach potwierdziły istniejące struktury antropogeniczne związane nie tylko z samym miastem ale i otoczeniem. Był to moment, że zdecydowano się na badania nieinwazyjne poprzedzone staranną lokalizacją miejsca przyszłych badań. Pracował nad tym cały zespół. Podstawą jednak była dokumentacja z powietrza weryfikowana przez specjalistów z dziedziny historycznej kartografii, badań geograficznych i sondaży oraz nieinwazyjnych badań geomagnetycznych. Wszystkie te działania potwierdziły odnalezienia miejsca pierwszej lokacji miasta Torunia.               

 

Badania geofizyczne miejsca pierwszej lokacji Torunia.

Piotr Wroniecki

W badaniach zastosowano metodę pomiarów magnetycznych w trybie pomiaru gradientowego. W pracach terenowych wykorzystano GPS RTK (Real Time Kinematic - technologia precyzyjnych pomiarów przy użyciu nawigacji satelitarnej)  oraz wielokanałowe magnetometry transduktorowe (fluxgate). Łącznie pomiarami objęto powierzchnię ok. 10 ha. Do pomiarów wyznaczono teren położony w bezpośrednim sąsiedztwie współczesnego koryta Wisły na południowy wschód od Starego Torunia. Jego największa część znajdowała się na terenie pola uprawnego leżącego po północnej stronie wału przeciwpowodziowego. Na polu tym, wyłączając zakłócenia od  stalowej konstrukcji linii wysokiego napięcia, dostępność była wysoka. Prospekcja magnetyczna, potwierdziła obecność obiektów widocznych na zdjęciach lotniczych oraz wniosła nowe informacje o możliwych strukturach archeologicznych. Najbardziej czytelne są dwie równoległe anomalie biegnące w odległości ok. 20 metrów od siebie. Ich charakter i łukowato zgięty pod kątem prostym kształt pozwala wiązać je z reliktami fos otaczających miasto. Nie można wykluczyć, że miasto chroniły także nasypy, wały i inne nadbudowane konstrukcje – to jednak wkopane fosy pozostawiły najtrwalszy, wykrywalny dla magnetycznej metody ślad. W kontekście umocnień godne uwagi są także przypuszczalne relikty bram miejskich. O istnieniu zachodniej bramy wnioskować można na podstawie dwóch równoległych do siebie i prostopadłych do wywołanych przez zasypiska fos anomalii. Na północy wejście bramne sugerują wyraźne przerwy w obu liniach fos, należy jednak pamiętać, że miejscowy brak anomalii może wynikać także z niedokończonych prac budowlanych lub złego stanu zachowania. W obrębie obszaru interpretowanego jako miasto wykryto zespół pozytywnych anomalii o niewielkiej amplitudzie, które sugerują obecność pozostałości podpiwniczonych budynków. Tworzą one linię załamującą się pod kątem prostym, czyli namiastkę możliwego zanikłego układu miejskiego.

 

Zastosowanie Systemów Informacji Geograficznej (GIS) i rozpoznanie geologiczne w poszukiwaniu pierwotnej lokacji Torunia.

Paweł Molewski

W poszukiwaniach pierwotnej lokacji Torunia wykorzystano źródła geograficzne i historyczne, ich analizę w oparciu o Systemy Informacji Geograficznej (GIS, ang. Geographic Information Systems; komputerowej system gromadzenia, weryfikowania, analizowania, transferowania i udostępniania danych przestrzennych) oraz badania geologiczne, przeprowadzone w miejscach ujawnionych w prospekcji lotniczej i potwierdzonych prospekcją geofizyczną, obiektów archeologicznych.

Zastosowanie Systemów Informacji Geograficznej (GIS) w przeprowadzonych badaniach umożliwiło m.in. stworzenie geobazy danych przestrzennych projektu, generowanie wszystkich rodzajów zobrazowań przestrzennych (map, zdjęć, modeli) w dowolnej skali, modyfikacji ich obrazu, nakładania ich treści w dowolnej konfiguracji w postaci tzw. warstw oraz określania współrzędnych i cech kartometrycznych dowolnych obiektów.

Rodzaje i cechy wszystkich danych przestrzennych, które wykorzystywano podczas realizacji projektu, m.in.: cyfrową mapę topograficzną, ortofotomapy w zakresie światła widzialnego i bliskiej podczerwieni, scenę satelitarną systemu Sentinel,  numeryczny model wysokościowy lotniczego skanowania laserowego (ALS, ang. Airborne Laser Scanning), panchromatyczne zdjęcia lotnicze z lat 70. XX w. Przedstawia przestrzenne zobrazowania analityczne mogące wspomagać prospekcję archeologiczną, takie jak: mapa indeksu wegetacji, cieniowany numeryczny model wysokościowy, mapa lokalnych deniwelacji (LRM, ang. Local Relief Modeling), symulacje zasięgów powodzi na analizowanym obszarze.

Ukazano zmiany hydrograficzne w rejonie Starego Torunia związane z regulacją Wisły prowadzoną od pierwszej połowy XIX w. W jej wyniku topografia terenów na południe od Starego Torunia oraz sąsiednich miejscowości uległy istotnym przekształceniom polegającym głównie na zmianie położenia i zagospodarowania brzegów rzeki. Z analizy map historycznych wynika m.in., że relatywnie najmniejsze zmiany zaszły na południowy zachód od Starego Torunia. Zapisy historyczne wskazują na położenie na tym terenie jeszcze na początku XIX w., na polu Davida Wendta (pole oznaczone na wielu mapach katastralnych z początku XIX w.), ruin średniowiecznego kościoła, tj. głównej, murowanej budowli pierwotnej, średniowiecznej osady (poza warownią krzyżacką).

Badania geologiczne i sedymentologiczne prowadzono m.in. w południowej części pola Wendta, a w szczególności w granicach ujawnionej w prospekcji lotniczej i potwierdzonej wynikami badań geomagnetycznych, struktury wykraczającej poza zasięg tego pola, a zinterpretowanej jako relikty pierwotnej lokalizacji Torunia. Badania te potwierdziły występowanie warstw kulturowych na badanym terenie. Cechy osadów budujących rozpatrywany teren wskazują na zaburzenia antropogeniczne naturalnego następstwa i własności osadów warstw geologicznych, w tym występowanie mikrozabytków, do głębokości prawie 3 m.

 

Archeologiczne badania powierzchniowe na równinie zalewowej Wisły zachodniej części prawobrzeżnego Torunia.

Mateusz Sosnowski

Archeologiczne badania powierzchniowe na obszarze pomiędzy zachodnią granicą Torunia a wsią Górsk przeprowadzone zostały na potrzeby programu pt. Pierwotna lokacja Torunia, osadnictwo średniowieczne na równinie zalewowej Wisły zachodniej części prawobrzeżnego Torunia, realizowanego w celu poszukiwania pierwszej lokacji Torunia z 1231 roku. Ich celem było wstępne rozpoznanie sieci osadniczej terenu, na którym lokowane było prawdopodobnie miasto. Prospekcje terenowe przeprowadzone zostały w dwóch sezonach badawczych 2017 i 2018 r. Badania potwierdziły, że dominującą fazę osadniczą stanowi na tym obszarze horyzont związany z szeroko pojętym średniowieczem oraz okresem nowożytnym. Wiąże się to ze wspomnianym funkcjonowaniem na tym terenie wsi o średniowiecznej oraz nowożytnej chronologii (Górsk oraz Stary Toruń), jednakże na uwagę zasługuje fakt, że szeroko reprezentowany, na badanym obszarze, jest również okres wpływów rzymskich, jest on dominującym horyzontem kulturowym, jeżeli chodzi o czasy przedhistoryczne. Zarówno osadnictwo z okresu wpływów rzymskich, jak i średniowiecza i czasów nowożytnych z pewnością miały związek z przeprawą przez Wisłę istniejącą w tym rejonie. W trakcie badań zarejestrowano nowe stanowiska, uwaga zespołu badawczego skupiła się na stanowisku o numerze AZP 40-42/17 (Stary Toruń st. 5), na którego obszarze zabrano znaczącą ilość materiału (przede wszystkim z okresu późnego średniowiecza) i zarejestrowano zniszczoną warstwę kulturową oraz obiekty, na powierzchni pola ornego. Obszar występowania materiału na tym stanowisku, pokrył się z powierzchnią, na której występują anomalie zarejestrowane w trakcie prowadzenia badań metodami nieinwazyjnymi oraz wynikami odwiertów geologicznych.

 

Projekt finansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu "Ochrona Dziedzictwa Archeologicznego".

Wyślij link mailem
PDF
DRUKUJ
POWRÓT
WYPOWIEDZ
SIĘ
Styczeń 2019
Pn Wt Śr Cz Pi So Ni
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Najbliższe wydarzenia
Polecamy
dom eskenów_resize.jpg
dom mk_resize.jpg